Onderhoud
Als ik op pad ben als pianostemmer krijg ik vaak vragen over het onderhoud van de piano. Vooral over schoonmaken en luchtvochtigheid. Daar vertel ik natuurlijk graag over, maar het is veel informatie. Deze pagina is voor wie het nog eens rustig na wil lezen.
Naast mijn ‘eigen’ stemklanten werk ik ook als stemmer voor Van Oldeniel Piano’s in Wijhe. Veel van de genoemde producten zijn hier te koop en je kan hier altijd terecht voor deskundig advies.
Plaatsing
Een piano – en zeker een vleugel – is best een groot meubel en het kan lastig zijn om een mooie plek te kiezen om hem neer te zetten. Hou in ieder geval rekening met het volgende:
- Niet in de directe zon
- Niet te dicht bij een radiator, convectorput of houtkachel
- Niet op de tocht
- Het liefst tegen een binnenmuur
- Een piano niet helemaal strak tegen de muur: laat een paar centimeter over voor ventilatie
- Geen planten of aquarium (ja, ik maak het mee…) op de piano
Als de piano wieltjes heeft, is het vaak handig hem op pianoschotels (socles) te plaatsen. Zo voorkom je beschadigingen op de vloer. Zelf vind ik die met een teflon glijlaag het fijnst: je kan dan de piano makkelijk een stukje verplaatsen als je erachter schoon wil maken.
Demping
Vaak heb je te maken met buren, maar soms is het voor jezelf ook prettig om de piano iets te dempen. Voor contactgeluid met de buren kan je socles met een geluidsisolerende laag gebruiken.
Om het geluid in de kamer (en voor de buren) iets zachter te maken, kan je isolatieschuim achter de piano plaatsen. Verkrijgbaar bij de bouwmarkt, maar als je het echt mooi wil hebben zijn er ook speciale matten voor die al op maat zijn voor een staande piano.
Een vleugel die op een harde vloer staat, klinkt vaak beter als er een vloerkleed onder ligt dat het geluid een beetje verstrooit.
Schoonmaken
Bij het schoonmaken kan je een microvezeldoek met lange haren gebruiken om stof te verwijderen. Het is bijna nooit verstandig piano nat af te nemen. Zeker bij een hoogglans piano blijven er dan kalkrestjes achter die grijzige strepen en vlekjes veroorzaken.
- Een gepolitoerde piano alleen droog afnemen met een schone (microvezel)doek
- Een gesatineerde piano (dunne laklaag) droog afnemen en eventueel meubelolie gebruiken
- Een dikker gelakte piano kan je licht vochtig afnemen, zo nodig met een niet-agressief schoonmaakmiddel. St. Marc verfreiniger is hiervoor heel geschikt. Wel altijd nadrogen.
- Een hoogglans piano kan je behandelen met een lichte was, bijvoorbeeld Protect & Shine van Riwax. Na de behandeling is de piano makkelijker stofvrij te houden. Een klein beetje hiervan op een microvezeldoek werkt ook uitstekend bij vingerafdrukken.
Kijk uit met alle producten waar de naam ‘polish’ in zit. Soms hebben deze een licht polijstende werking en kunnen ze bij onjuist gebruik poetskrassen (swirls) veroorzaken. Het bijwerken van beschadigingen, doffe plekken en lichte krassen kan je beter aan de vakman overlaten.
Luchtvochtigheid
Een piano reageert op de hoeveelheid vocht die in de lucht zit. Vooral de zangbodem (de ‘achterkant’ van de piano of ‘onderkant’ bij een vleugel) zet uit als het vochtig is en krimpt als het droog is. Als de vochtigheid niet optimaal is, heeft dat gevolgen voor de piano:
- Bij vocht stijgt de stemming en bij droogte wordt deze lager.
- Soms speelt de piano te licht of te zwaar of blijven er toetsen of hamers hangen.
- Bij teveel vocht kan roest of schimmel ontstaan.
- Als het te droog is, kunnen scheurtjes ontstaan in het hout of lijmverbindingen loslaten.
- Als het stemblok te droog wordt, kunnen de pennen los gaan zitten en blijft de stemming minder lang goed.
Je kan de luchtvochtigheid zelf in de gaten houden met een hygrometer. Hoe hoger het percentage, hoe vochtiger de lucht. Een mooie uitleg staat op de site van het KNMI. Voor de piano kan je de volgende percentages aanhouden:
| Minder dan 40% | Te droog |
| 40-45% | Droog |
| 45-50% | Goed |
| 50-65% | Optimaal |
| 65-70% | Goed |
| 70-75% | Vochtig |
| Meer dan 75% | Te vochtig |
Is het langer dan een paar dagen te droog of te vochtig, dan is het tijd voor maatregelen. Vochtvreters, bakjes water aan de verwarming of een fles met krant in de piano hebben in mijn ervaring weinig effect. Wat wel werkt:
- Je kan gebruik maken van een elektronisch apparaat om de luchtvochtigheid te regelen. Bij droogte gebruik je een luchtbevochtiger en bij teveel vocht juist een luchtontvochtiger. Om grote schommelingen te voorkomen kan je het best gebruik maken van een apparaat met hygrostaat.
- Bij vloerverwarming kan het helpen om een pianocarpet onder de piano of vleugel te leggen. Dit isoleert de onderkant van de piano en voorkomt stijgende warme lucht.
- In de piano of vleugel kan een hydroceel geplaatst worden. Dit is een kunststof buis die gevuld is met absorberend materiaal. In natte perioden neemt hij vocht op en in droge perioden (in de praktijk is dat het stookseizoen) kan je hem vullen met water.
Het vullen gaat het makkelijkst in een bad. Leg de buis ongeveer 10 minuten in het water tot er geen bubbels meer uit komen. Droog hem dan af en plaats hem terug in de piano. Je kan ook een speciale vulzak gebruiken, dan moet je elke kant van de buis 10 minuten in het water laten staan.
Ik merk dat mensen vaak vergeten om de hydroceel te vullen. Daarom adviseer ik dit wekelijks te doen bijvoorbeeld bij het water geven van de planten.
Als de luchtvochtigheid hoger is dan 45% dan moet je de hydroceel juist niet vullen. De piano wordt dan te vochtig. - De mooiste en meest betrouwbare oplossing is het plaatsen van een Piano Life Saver. Dit is een elektronisch apparaat dat ingebouwd wordt in het instrument. Het houdt de luchtvochtigheid constant en geeft met waarschuwingslampjes aan of er onderhoud aan het systeem nodig is.
Stemmen
Een piano blijft helaas niet uit zichzelf zuiver. Door het spelen, maar ook door de verschillen in vochtigheid van de seizoenen zal de piano steeds meer ontstemmen. Vaak hoor ik van klanten dat ze de de piano nog prima vinden klinken, maar zonder dat je het merkt kan hij al best ver heen zijn. Je bent dan gewend geraakt aan de verlopen klank.
Voor de piano is het niet goed als hij lang te hoog of te laag gestemd staat. Het advies is daarom om twee keer per jaar de piano te laten stemmen. Dat kan ook nodig zijn om aanspraak te kunnen maken op garantie als de piano recent aangeschaft is. De ene piano is stabieler dan de andere, een enkele keer komt het voor dat één keer per jaar genoeg is.
Voor een moderne piano is de stemtoon 440Hz. Als de piano veel hoger of lager staat, is het vaak niet mogelijk om hem in een keer weer op stemming te krijgen. Je kan er dan beter voor kiezen om de stemming in kleinere stappen naar de juiste hoogte te brengen.
Onderhoud
Het mechaniek van een piano bestaat uit duizenden kleine onderdelen die soms op fracties van millimeters op elkaar afgesteld zijn. Door het gebruik, maar ook door veroudering en vervuiling zal alles na verloop van tijd minder goed gaan werken. Ook kan de klank minder worden door het slijten van de hamerkoppen.
Daarom is het nodig de piano af en toe een onderhoudsbeurt te geven. De stemmer kan inschatten wanneer het zover is, maar je kan aanhouden dat dit iedere vijf tot tien jaar het geval is. Een onderhoudsbeurt kost al snel tussen de 500 en 1000 euro, maar daar blijft de waarde van de piano wel mee behouden.
Transport
Een piano weegt rond de 200 kilo en is dus lastig te verplaatsen of te vervoeren. Soms zie ik sterke mannen met veel puffen en hijgen met z’n vieren een piano tillen. Dan denk ik: laat het over aan een vakman, die doet dat in zijn eentje en zonder rugklachten achteraf. Bekijk dit filmpje voor het bewijs.
Mocht je het toch zelf willen proberen, dan kan je het best een speciale pianotransportdolly gebruiken. Die is vaak wel te leen bij een pianowinkel. Zo’n dolly heeft geen zwenkwielen waardoor de piano stabiel staat. Drempels en stoepranden zijn geen probleem. Je plaatst hem midden onder de piano.
Voor een klein stukje binnen de kamer kan een hondje onder iedere zijkant ook. Houd er dan wel rekening mee dat ieder hondje ruim 100 kilo moet kunnen dragen.
Een vleugel is een ander verhaal: die worden op hun zijkant op een speciale slede of baar vervoerd. De klep wordt vastgezet en de poten en pedalen worden eraf gehaald. De vleugel wordt ingepakt met een vleugelhoes of dekens en het geheel wordt op een pianotransportdolly verplaatst. Daar kan je zelf beter niet aan beginnen.
Een klein stukje binnen de kamer kan wel: je kan de vleugel verplaatsen op dekens of gladde socles. De wieltjes van de vleugel kunnen namelijk sporen achterlaten in de vloer. Ook kan je speciale transportwielen lenen bij je favoriete pianowinkel.
Een eenvoudige verhuizing kan vaak wel door een pianohandel of verhuizer worden uitgevoerd. Sommige verhuizers zijn hier zelfs in gespecialiseerd. Als er getakeld moet worden van of naar een verdieping is Griffioen de onbetwiste specialist.